update 11-1-2013
Uit: “eigendoms- en bewoningsgeschiedenis Harderwijk door K.Chr. Uittien. Harderwijk, april 2008”

Indeling en nummering van wijken en huizen in Harderwijk
Tot 1795 was de stad in 4 kwartieren ingedeeld *1) en *2). De kwartieren 1 t/m 3 omvatte het deel binnen de vesting:
kwartier 1 besloeg het huidige gebied Smeepoortstraat-Doelenstraat-Bruggestraat-Donkerstraat.
kwartier 2 het gebied Luttekepoortstraat-Bruggestraat-Hoogstraat-Grote Poortstraat.
kwartier 3 de vissersbuurt, ook wel “De Oosterwijk” genoemd, zeg maar het gebied ten Noorden van de Hoogstraat-Grote Poortstraat.
kwartier 4 het stadsgebied buiten de vesting.
De stad en haar schependom (Tonsel en Hierden) waren op 7december 1796 in 5 wijken verdeeld. De bewoners dezer wijken vergaderden en stemden in afzonderlijke door den Raad aangewezen lokalen, volgens een, de 2e januari 1797 aangenomen reglement. Deze wijkindeling was t.b.v. het bestuur en niet van belang bij de huisnummering.

Invoering huisnummering in 1796
Een huis werd niet aangeduid maar beschreven als “staande naast de behuizinge van ....” of “tussen de behuizingen van .... en ....”.
Een voorbeeld uit 1580 *3):
“Gerrit Goerts van Gortell en Johanna zijn huisvrouw. verkopen aan Johan Henricks en Geertje zijn huisvrouw. een huis in de Snijderstraat tussen Lambert Styp ten eenre en die Pellecaen ten andere zijde, belast met 200 gulden die Nale Hessels daaruit heeft, onder verband voor de waring van hun huis in de Hoegestraat op de hoek van de Schoenmakerstraat naast Peter Stoeldreyers erfgenamen.“
Raadsvergadering van 7 december 1796 *4), Weth.: Sonnevelt en Van Raalten, Raaden: Wiesel, van Delen, van Laar, Volte, Mulder. De Vrienden van de Burger Commissie binnen staand hebben te kennen gegeven:.....etc. In de marge bijgeschreven:
“ De Burger Wiesen heeft de vergadering kennis gegeven dat hij als benoemd geweest zijnde tot de regulering van de oproeping der wijkvergadering en de verdeling der stad in wijken zulks door hem geschied was zijnde dezelve nu in 4 wijken verdeelt en de huizen genormeerd ‘t welk voor natietje is aangenomen met dankzegging voor de genomen moeite.”
Men begon het nummeren van de huizen bij de Smeepoort met huis nummer 1 en eindigde met huis 691 in de buurtschap Tonsel. De tuinen buiten de stad werden apart genummerd van 1 t/m 208 Door toename van het aantal huizen, “inbreien” wordt dat nu genoemd, werd in oktober 1807 door de Raad een resolutie +5) van vernummering aangenomen. De nummers van de tuinen werden nu bij de huisnummers van de stad gevoegd. Het hoogste huisnummer was 691, dat werd 726 en nummerde men door met de tuinen vanaf 727 t/m 932. *6) In de resolutieboeken is verder geen aantekening anders dan de (om)nummering van 1807

Invoering huisnummering van 1850
Op 1-12- 1847 verscheen: “Register van plaatselijke verordeningen en huishoudelijke bepalingen, *7) gedrukt bij Drukkerij L. Wedding, Stadsdrukker. Dit register bevat in de “Eerste Afdeling” de verdeling in wijken en buurten. Daarin staat o.a. dat de stad in 9 wijken wordt ingedeeld, Hierden in 8 buurten en Tonsel 1 buurt. Per wijk werden de huizen doorlopend genummerd. Alle eigenaren der huizen moesten aan de hoofdingang het wijk- en huisnummer in zwarte olieverf aanbrengen. Of de indeling in 9 wijken van 1847 al was doorgevoerd is mij niet gebleken. Kort daarna (raadsbesluit 12-2-1851) *8) verschijnt een publicatie *9) dat het 12 wijken worden: De voorzitter geeft daarop te kennen er door de besluiten nopens het bijhouden der volksregisters noodzakelijkheid heeft bestaan de Gemeente op een andere wijze in te delen, dat als gevolge daarvan art.1 der plaatselijke verordeningen en huishoudelijke bepalingen voor deze stad zal herzien behoren te worden waarop besloten is: Art. 1 aldus lezen: De Stad wordt verdeeld in twaalf wijken.
Wijk 1 bevat vanaf de Smeepoort.(zie het register).
Wijk 2, 3 en 4 idem.
Wijk 5 bevat de Luttekepoortstraat, 1e gedeelte der Groot Haverstraat en Kleine Haverstraat, Wolleweverstraat, het Vleeschhouwersteegje.
Wijk 6 bevat de Hoogstraat, Grolsteegje, Hondegatstraat, Schoenmakerstraat en Vullerstraat.
Wijk 7 bevat het Oliestraatje, 2e gedeelte der Groot Haverstraat, Vullersbrink, Groot Poortstraat en het Kromhoutsteegje.
Wijk 8 bevat de Groot Marktstraat, Molenstraatje, Nonnenstraatje, 1e gedeelte der Vismarkt en Kleine Marktstraat.
Wijk 9 bevat het Jodenkerkstraatje, Schapenhoekje, Pesthuisstraatje, 2e gedeelte der Vismarkt en Oosterwijk.
Wijk 10 v bevat de buurtschap Tonsel en buitenwijk.
Wijk 11 bevat de buurtschap Hierden ter rechterzijde van den Straatweg.
Wijk 12 bevat de buurtschap Hierden ter linkerzijde van den Straatweg *11)

Het “Provinciaal Blad van Gelderland” publiceert in nr.39 van 15 maart 1851 “Besluit van den 15 Maart 1851 no.1075/7, betrekkelijk de nummering der huizen”. “....uit de jongste 10-jaarlijkse volkstelling is het de minister gebleken dat de nummering der huizen, niet alleen te platten lande, maar ook in de steden zeer veel te wensen overlaat; dat intussen de zorg voor een geregelde nummering der huizen een maatregel is van bestuur van het hoogste belang, als zijnde niet slechts een gerijf voor de politie, voor de rijks- en plaatselijke ontvangers bij de inning der belastingen, voor de dienst der posterijen en voor het krijgswezen, .........” In het zelfde blad maar dan van 1 mei 1859 wordt nogmaals verwezen naar het “zooveel noodig doen nommeren van huizen, volgens de voorschriften medegedeeld bij provinciaal blad nr.39 van 1851". Op 25 julie wordt daarover nog nadere inlichtingen gegeven.
In het “Overveluwsch Weekblad” van 5 juni 1875 wordt een nieuwe(!) wijkindeling gepubliceerd waarbij de gemeente in 12 wijken wordt verdeeld, genummerd van 1 t/m 9 voor de stad, wijk 10 is Tonsel en 11 en 12 Hierden, zoals die al in 1851 werd ingevoerd.

Invoering huisnummering in 1885
De Raad besloot in december 1883 *12) een nieuwe wijkindeling door te voeren. De gemeente werd ingedeeld in zeven wijken, waarvan vier binnen de muren, één in de buurtschap Tonsel en twee in de buurtschap Hierden. De wijken werden aangeduid met de letters A t/m G. Deze indeling had veel gemeen met de oorspronkelijke 4 kwartieren. De nieuwe wijken A en B kwamen ongeveer overeen met kwartier 1, wijk C ongeveer met kwartier 2 en wijk D met kwartier 3, wijk E met kwartier 4, Tonsel. Wijk F en G werd dus Hierden.
Uit het bevolkingsregisters is gebleken dat omstreeks 1890 en 1905 omgenummerd is. Op 22 maart 1919 *13) werd wijk E uitgebreid met de inmiddels bebouwde Stationslaan, Wilhelminalaan, Baanweg e.o. en werd wijk H toegevoegd omvattende het gebied tussen de spoorlijn en de gemeentegrens met Ermelo.
Onder trefwoord: “Verordeningen” vinden we op 28 nov.1884 *10) in de notulen raadsvergaderingen, 26 nov. 1884 Invoering der wijkindeling: “Daarop wordt zonder hoofdelijke stemming besloten de verordening op de indeeling der der gemeente in wijken enz. in werking te doen treden bij navolgend besluit: (zie register der afgekondigde verordeningen NAH inv.243 blz.88vso, 89 en 89vso)
Pas in 1920 werd overgegaan op de huidige huisnummering.

Tussen deze bedrijven door werd in 1832 het kadaster ingevoerd. Een administratie van onroerend goed met als oogmerk een rechtvaardiger belastingdruk. Niet alleen werd alles minutieus opgemeten maar kreeg elk perceel een eigen nummering. Harderwijk werd daartoe in Kadastrale Secties ingedeeld. Het centrumgebied van de gemeente werd Sectie E. Ook nu werd doorlopend genummerd van 1 t/m 1087 (de Grote Kerk). Om het wat ingewikkelder te maken begon men niet bij de Smeepoort maar met het gebied achter de Munt, De Wellen en zo buiten de stad om, langs de huidige haven (de molen op de molenbelt werd Sectie E-nr. 22) om bij de Grote Poort pas de stad in te gaan.
N.B. Het aangeduid jaar van dit register werd ontleend aan het schrijven van den Adjunct-maire aan den Sous-préfect te Arnhem dd. 16 Juni 1812, in nr. 1466.

Straatnamen
Onder het kopje “MET NAME” had gemeentearchivaris Joh. Van Hell in 1990 een columm over straatnamen in “De Stadsomroeper”, een gratis huis-aan-huis blad waarin ook de Gemeente allerlei afkondigingenplaatste. Ook in latere krantenartikelen wordt over het onstaan van straatnamen regelmatig geschreven.
Academiestraat, krant 414-393/97
Achterom, krant 466/98
Begijnenlaan, krant 492/99
Blauwverversteeg, krant 258/99 en 547/99
Bondamlaan, krant ?
Brouwersteeg, krant 281/98 en 313/97
Bruggepoort, krant 37,99
Burgtstraat, krant 60/97
Doelenstraat, krant 172/96
Engelserf, krant 274/97
Elsweg, krant 109/99
Hanzewaard, krant ?
Kaatsbaan, krant 414/97
Keizerstraat, krant 451/99
Kerkstraat, krant 52/97
Kuipwal, krant 23/97
Mandenmakerstraat, krant 327/97
Markt, krant 521/99
Luttekepoortstraat, krant 136/99
Reinwardtlaan, krant ?
Scheepssingel, krant 82/99
Stadsweiden, krant 85/97
Stationslaan, krant 377/97 en 121/99
Vischmarkt, krant 330/99
Vuldersbrink10/97
Zeepad, krant 291/99

bronnen:
1. lidmatenlijst van ca.1665
2. OAH inv.928: Ligger van renten, aangelegd (c. 1500). 1 katern. De bezwaarde perceelen staan vermeld onder de namen der straten waarin zij stonden of lagen. Van de straten worden de begin- en eindpunten mede-gedeeld.
3. ORAH Recognitieboek 138, 13 april 1580 folio 333vso
4. OAH inv.1459: Resolutieboek 1705-1797, folio 204, 7 december 1796
5. OAH inv.1464: Resolutien enz. van 5-1-1807 tot 29-12-1809, resolutie 165
6. OAH inv.1518: Lijst der Nummering van alle Gebouwen, Woonhuizen, Pakhuizen, Schuuren, Thuinen enz. so in als om de Stad Harderwijk (Exept Hierden) zooals die tegenwoordig genommerd zijn, en daar tegens over, aan de regter zijde de nieuwe doorlopende quohier nummers zoo als die worden moeten.
7. NAH inv.241: Register van plaatselijke verordeningen en huishoudelijke bepalingen, vastgesteld door de raad, 10 februari en 19 mei 1847.
8. NAH inv. nr.13: Register van notulen van de raad, 13-1-1941 tot 31-3-1951. Raadsbesluit d.d.12 febr.1851
9. NAH Inv.241: Register van plaatselijke verordeningen en huishoudelijke bepalingen, vastgesteld door de raad, 10 februari en 19 mei 1847. Gedrukt bij Drukkerij L. Wedding, Stads-drukker en verschenen gedateerd 1-12- 1847. Dit register bevat in de "Eerste Afdeeling" de verdeling in wijken en buurten.
10 NAH inv.26: Register van notulen van de raad, 20-10-1882 tot 18-4-1889. Raadsbesluit 26 nov. 1884
11. NAH Inv.526: Register van publicaties, uitgevaardigd door organen van het plaatselijkbestuur en door hogerhand, 1850-aug.1865 folio 2vso en 3, februari 1851: Wijk 1 t/m 12
12 NAH inv. 86: Bijlagen bij de notulen van de openbare vergaderingen van de raad, 1883
13 NAH inv.44: Register van notulen van de raad, 1919. Raadsbesluit dd 25-4-1919, uitbreiding met de wijk H

Noten:
ANHK = Archief Ned.Herv.Kerk
ORAH = Oud Rechterlijk Archief Harderwijk
OAH = Oud Archief Harderwijk 1231-1812
NAH = Nieuw Archief Harderwijk 1813-1943

Uit: “eigendoms- en bewoningsgeschiedenis Harderwijk door K.Chr. Uittien. Harderwijk, april 2008”

terug Terug naar homepage